Văn hóa dân tộc Việt Nam, với lịch sử hàng nghìn năm, là nguồn lực nội sinh quan trọng, cung cấp bản sắc, tinh thần đoàn kết và động lực phát triển. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định văn hóa là tổng hợp các phương thức sinh hoạt giúp con người thích ứng và sinh tồn, bao gồm xây dựng tâm lý độc lập tự cường, luân lý hy sinh vì lợi ích chung, và các lĩnh vực xã hội, chính trị, kinh tế. Trong giai đoạn Đổi mới, sức mạnh nội sinh từ con người và văn hóa dân tộc đóng vai trò quyết định, giúp đất nước hội nhập mà vẫn giữ vững chủ quyền. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa không chỉ củng cố bản sắc dân tộc mà còn thúc đẩy kinh tế - xã hội qua du lịch, sản phẩm văn hóa, giáo dục thế hệ trẻ. Thanh niên, với vị trí là cầu nối giữa quá khứ và tương lai, có trách nhiệm lớn lao trong việc biến văn hóa thành động lực sống động.

Chủ trương của Đảng, đặc biệt được thể hiện trong Nghị quyết 25-NQ/TW và Văn kiện Đại hội XIII, đã nhấn mạnh giáo dục thanh niên rèn luyện đạo đức, lối sống văn minh, giữ gìn truyền thống văn hóa dân tộc, đồng thời khơi dậy lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm xã hội. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy vai trò của thanh niên thường được nhìn nhận chủ yếu ở khía cạnh tham gia – huy động vào các hoạt động phong trào, lễ hội, sự kiện do cơ quan nhà nước tổ chức. Trong mô hình này, thanh niên thực hiện nhiệm vụ được giao, tiếp nhận giá trị “tốt” đã định sẵn, với mức độ chủ động hạn chế. Ngược lại, vai trò chủ thể đòi hỏi thanh niên tích cực tạo ra, tái tạo và biến đổi văn hóa qua hoạt động hàng ngày, hình thành ý nghĩa, biểu tượng mới. Chủ thể văn hóa không thụ động mà tương tác hai chiều với truyền thống, khắc phục thách thức của toàn cầu hóa, hiện đại hóa. Việc chuyển hướng sang vai trò này sẽ giúp thanh niên vượt qua định kiến rằng họ xa rời bản sắc, thay vào đó khẳng định họ là lực lượng sáng tạo, thích ứng với thời đại mới.

Sự khác biệt giữa vai trò tham gia và vai trò chủ thể thể hiện rõ nét qua các tiêu chí như cách thức tương tác (tham gia hoạt động sẵn có so với tạo ra và tái tạo hoạt động văn hóa), mức độ chủ động (thụ động so với sáng tạo mạnh mẽ), quyền lực ảnh hưởng (mức ảnh hưởng hạn chế, bị kiểm soát bởi các chuẩn mực đã có so với mức ảnh hưởng mạnh mẽ, có khả năng định hình kiến thức), và khả năng dẫn dắt biến đổi (đóng vai trò tham gia so với đóng vai trò trung tâm). Để thanh niên phát huy vai trò chủ thể, cần tôn trọng quyền tự quyết, khuyến khích họ hành động theo cách riêng, phù hợp với thị hiếu thời đại, thay vì áp đặt khuôn khổ cứng nhắc. Điều này không mâu thuẫn với giá trị dân tộc mà còn làm phong phú thêm nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc.

Thực tiễn đã chứng minh sức sống của vai trò chủ thể qua nhiều điển hình sáng tạo của thanh niên. Trong nghệ thuật, thế hệ trẻ kết hợp tài tình yếu tố truyền thống với hiện đại. Chẳng hạn, Phương Mỹ Chi đã sử dụng thơ Hồ Xuân Hương, truyện Tấm Cám, nhạc cụ dân tộc như đàn nhị, sáo, đàn bầu trong dòng nhạc pop, rap. Ngọc Hà lại kết hợp hát xoan với EDM và rap, mang đậm hồn Việt. Các nghệ sĩ trẻ khác đưa đàn bầu, t'rưng, sáo vào sân khấu hiện đại, thu hút khán giả thuộc thế hệ Gen Z. Trường Đại học FPT đã đưa nhạc cụ truyền thống vào chương trình học bắt buộc đối với các sinh viên mới để bắt kịp với xu hướng này. Những ví dụ này cho thấy tinh thần yêu nước, khát vọng vươn tầm quốc tế và phát triển ngành công nghiệp văn hóa là động lực chính thúc đẩy thanh niên làm mới âm nhạc truyền thống một cách hiệu quả và hấp dẫn.

Trong lĩnh vực kinh doanh và khởi nghiệp, nhiều doanh nhân trẻ đã thành công trong việc khai thác văn hóa dân tộc để tạo sản phẩm cạnh tranh mới mẻ. Có thể kể đến những cái tên như Vũ Như Quỳnh đổi mới gốm Bát Tràng với kỹ thuật đắp nổi, dát vàng, vẽ 3D, giữ nét truyền thống nhưng tăng tính thẩm mỹ hiện đại; Ngô Quý Đức với dự án “Về làng” tổ chức tour trải nghiệm làng nghề, kết nối du khách với nghệ nhân. Các gương mặt khác như Đặng Văn Hậu (“Tò he Việt”), Nguyễn Đức Lộc (“Ỷ Vân Hiên”), Lê Mạnh Cương (game “Thần tích”), Đoàn Nhật Quang (“Việt sử giai thoại”) đã thành công trong việc số hóa, sáng tạo và kinh doanh dựa trên di sản. Những nỗ lực này không chỉ tạo việc làm, thu nhập mà còn quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới, chứng tỏ thanh niên có khả năng biến di sản thành nguồn lực kinh tế bền vững.

Trong hoạt động xã hội và cộng đồng, nhiều dự án phi lợi nhuận do thanh niên thực hiện đã đạt được những thành công đáng kể. Nguyễn Quang Thạch với “Sách hóa nông thôn” đã xây dựng hệ thống thư viện dân sự nhằm góp phần nâng cao dân trí và thúc đẩy tinh thần chia sẻ trách nhiệm xã hội, được UNESCO vinh danh. Một số trường hợp đáng chú ý khác bao gồm nhóm sinh viên Hoa Sen giới thiệu nghệ thuật Nam Bộ qua “Hò xự xang xê cống”; nhóm Hmong Culture bảo tồn múa hát, trang phục, tiếng nói dân tộc Mông; Trịnh Thu Trang làm mới tranh Hàng Trống, Nguyễn Duy Duy với “Đại Nam phục ảnh”, hay dự án “Ethnicity Vietnam” số hóa hoa văn thổ cẩm. Những sáng kiến này thường xuất phát từ đam mê cá nhân hoặc nhóm nhỏ, tự đầu tư thời gian, công sức và kinh phí, duy trì bền bỉ qua nhiều năm. Những dự án này chứng minh thanh niên không chỉ tiếp nhận mà còn chủ động lan tỏa và làm sống dậy văn hóa dân gian trong không gian số và đời sống hiện đại.

Các hoạt động chủ thể này có đặc điểm chung: tính tự thân cao, sáng tạo trong khai thác vốn văn hóa (kết hợp truyền thống với công nghệ, phong cách mới) và được trao quyền tự quyết. Thanh niên tự chịu trách nhiệm từ ý tưởng đến thực thi, tạo sản phẩm có sức hút với giới trẻ trước, sau đó lan tỏa rộng rãi. Điều này giúp văn hóa dân tộc phát triển trong trạng thái động, vừa giữ bản sắc vừa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, việc phát huy vai trò chủ thể vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Thứ nhất, thiếu hiểu biết sâu sắc về văn hóa dân tộc dẫn đến một số sản phẩm hời hợt, thiếu chiều sâu. Kiến thức chủ yếu từ sách vở và truyền thông chưa thay thế được trải nghiệm thực tiễn, đặc biệt khi cần tìm hiểu sâu về văn hóa dân tộc thiểu số. Thứ hai, thị hiếu tiếp cận không đồng đều; các yếu tố dễ tiếp cận như ẩm thực, nghệ thuật được ưu tiên hơn lịch sử, địa chí. Các dự án tự thân thường lỏng lẻo với hoạt động chính thống. Thứ ba, yêu cầu tính chuẩn mực đôi khi trở thành rào cản sáng tạo do cơ chế quản lý và nhận thức xã hội bảo thủ. Thứ tư, thiếu tài trợ bền vững; nhiều dự án tự lực, khó duy trì dài hạn dù có ý nghĩa lớn. Những hạn chế này đòi hỏi sự thay đổi từ giáo dục, chính sách hỗ trợ và nhận thức xã hội để thanh niên được trao quyền và được cung cấp điều kiện thực hiện vai trò chủ thể hiệu quả hơn.

Để khắc phục, cần tăng cường giáo dục sâu sắc, trải nghiệm thực tiễn về văn hóa dân tộc cho thanh niên, thúc đẩy số hóa tài liệu nghiên cứu và khuyến khích chủ thể cộng đồng tự giới thiệu di sản của mình. Nhà nước và xã hội nên tạo cơ chế hỗ trợ linh hoạt cho dự án tự phát, tôn trọng sáng tạo có trách nhiệm, đồng thời xây dựng cầu nối giữa hoạt động tự thân và phong trào chính thống. Đặc biệt, cần thay đổi tư duy, nhìn thanh niên như những chủ thể năng động, có quyền tự quyết, thay vì chỉ là đối tượng được huy động. Khi thanh niên được trao quyền thực sự, họ sẽ sáng tạo không ngừng, biến thách thức toàn cầu hóa thành cơ hội để văn hóa Việt Nam tỏa sáng.

*

*    *

Vai trò chủ thể của thanh niên trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc không chỉ là trách nhiệm mà còn là sứ mệnh lịch sử, góp phần tạo sức mạnh nội sinh vững chắc cho dân tộc. Với tinh thần tự cường, sáng tạo và trách nhiệm cao, thanh niên hôm nay hoàn toàn có khả năng làm cầu nối sống động giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc dân tộc và giá trị tiến bộ nhân loại. Việc xã hội tin tưởng, hỗ trợ và trao quyền cho họ sẽ khơi dậy nguồn lực to lớn, giúp văn hóa dân tộc không ngừng phát triển, trở thành nền tảng cho một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng.

Việc khẳng định và phát huy vai trò chủ thể của thanh niên trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc không chỉ là trách nhiệm tự thân của giới trẻ, mà còn cần sự đồng hành sát sao, định hướng kịp thời và tạo điều kiện tối đa từ toàn xã hội. Sức trẻ, lòng nhiệt huyết cùng tư duy đột phá của thanh niên, khi được đặt trên nền tảng vững chắc của lòng tự tôn dân tộc, chắc chắn sẽ là nguồn năng lượng mạnh mẽ nhất đưa văn hóa Việt Nam trường tồn và tỏa sáng trên trường quốc tế.

Thanh niên hãy chủ động hành động, biến đam mê thành hành động cụ thể, vì một tương lai mà văn hóa dân tộc là sức sống bất diệt của dân tộc Việt Nam!

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2008), Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 25/7/2008 của Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa X) về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, Hà Nội.

Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

Báo điện tử

Chuyên đề: Tự hào Việt Nam trong trái tim người trẻ - Kỳ 3: Góc nhìn từ nhà nghiên cứu văn hóa, đăng trên Báo Tuổi trẻ điện tử, 28/09/2023.

Màu dân tộc sáng bừng trong âm nhạc của người trẻ, đăng trên Báo Thanh niên, 29/02/2024.

Người trẻ làm mới âm nhạc truyền thống, đăng trên Cổng thông tin điện tử đài tiếng nói Việt Nam, 07/11/2023.

Người trẻ chung sức “giữ hồn dân tộc, đăng trên Báo Sài Gòn giải phóng điện tử, 03/04/2024