Cơ sở lý luận và thực tiễn từ Nghị quyết số 57-NQ/TW đối với nghiên cứu khoa học xã hội

Trong dòng chảy của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, khoa học xã hội và nhân văn đứng trước yêu cầu tái cấu trúc mang tính bước ngoặt. Không còn dừng lại ở các phương pháp khảo sát thực địa, điền dã dân tộc học hay phân tích văn bản truyền thống có tính chất khép kín, mà hiện đại đòi hỏi sự thâm nhập sâu sắc của công nghệ dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và các công cụ mô hình hóa phức hợp.

Sự ra đời của Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã tạo nên hành lang pháp lý và kim chỉ nam chiến lược đặc biệt quan trọng, khẳng định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực đột phá hàng đầu để phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao năng lực tự chủ và sức mạnh tổng hợp của quốc gia. Đối với lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, định hướng này mang ý nghĩa chiến lược sâu sắc:

Đổi mới phương pháp luận nghiên cứu: Chuyển dịch mạnh mẽ từ phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu định tính truyền thống sang kết hợp đồng bộ với hệ thống dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo trong khảo sát xã hội học, điều tra thực địa và mô hình hóa chính sách công.

Tối ưu hóa năng lực quản trị học thuật: Xây dựng mô hình quản lý viện nghiên cứu thông minh trên môi trường số, kết nối thông suốt dữ liệu giữa các phòng, ban, trung tâm chuyên môn, tối ưu hóa kho tàng tài nguyên tri thức phục vụ cộng đồng khoa học.

Chuyển đổi nguồn dữ liệu: Từ dữ liệu mẫu nhỏ, mang tính thời điểm sang Dữ liệu lớn, dữ liệu chuỗi thời gian liên tục và dữ liệu không cấu trúc (văn bản, hình ảnh, âm thanh từ không gian mạng và kho lưu trữ di sản).

Ứng dụng Trí tuệ Nhân tạo: Khai thác các thuật toán học và xử lý ngôn ngữ tự nhiên để phân tích dư luận xã hội, diễn biến tâm lý cộng đồng, đo lường tác động chính sách và dự báo các biến động xã hội ở khu vực Tây Nguyên và Duyên hải miền Trung.

Dấu ấn chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ tại Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên

Trong bối cảnh đó, Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên đã chuyển từ nghiên cứu thuần túy, hàn lâm sang nghiên cứu để tư vấn chính sách cho các tỉnh/thành phố khu vực Trung Bộ và Tây Nguyên. Vì vậy, đòi hỏi tính chính xác, kịp thời và đa chiều trong các công trình nghiên cứu và tư vấn chính sách . Nghị quyết 57-NQ/TW thúc đẩy việc hình thành các mô hình mô phỏng chính sách trên không gian số, giúp các nhà khoa học dự báo tác động kinh tế - xã hội trước khi tư vấn chính sách cho Đảng, Nhà nước và địa phương.

Để thực hiện các mục tiêu của Nghị quyết 57-NQ/TW, Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên đã từng bước hiện thực hóa thông qua các hành động thiết thực:

Số hóa kho tàng tư liệu và cơ sở dữ liệu vùng: Xây dựng hệ thống lưu trữ số tập trung bao gồm các cơ sở dữ liệu chuyên ngành về kinh tế - xã hội, văn hóa các dân tộc, lịch sử địa phương và các báo cáo tư vấn chính sách, tạo thuận lợi tối đa cho công tác tra cứu, phân tích chéo của các nhà nghiên cứu.

Phát triển năng lực số cho đội ngũ nghiên cứu viên, viên chức: Tham gia và tổ chức các chương trình tập huấn ứng dụng trí tuệ nhân tạo và công cụ số trong toàn Viện, phân tích dữ liệu lớn văn bản và trực quan hóa kết quả nghiên cứu.

Xây dựng Ngân hàng dữ liệu kinh tế - xã hội vùng: Tích hợp chuỗi số liệu kinh tế vĩ mô, biến đổi khí hậu, sinh kế hộ gia đình và biến động dân số của các tỉnh từ Thanh Hóa đến Lâm Đồng, tạo điều kiện phục vụ tra cứu liên ngành.

Để hiện thực hóa các hành động trên, Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên đã ban hành Quyết định số 252-QĐ/VKHXHVTBTN về việc thành lập Tổ công tác chuyển đổi số và số hóa tài liệu nhằm đẩy mạnh hoạt động chuyển đổi số và hỗ trợ nghiên cứu viên trong chuyển đổi số. Trong thời gian qua, Viện đã từng bước triển khai các nhiệm vụ chuyển đổi số gắn với công tác quản lý tư liệu và hoạt động chuyên môn. Từ khi thực hiện Kế hoạch “100 ngày chuyển đổi số”, đến ngày 16/10/2026, Viện đã hoàn thành quét số hóa 14.352 trang tài liệu, xử lý kỹ thuật 600 trang, đồng thời kiểm tra các tệp dữ liệu sau chuyển đổi. Đây là những công việc đòi hỏi sự phối hợp giữa thao tác kỹ thuật và kiểm soát chất lượng nhằm từng bước chuyển đổi các nguồn tư liệu hiện có sang dạng dữ liệu số, tạo thuận lợi hơn cho việc bảo quản, quản lý và khai thác phục vụ nghiên cứu, trưng bày và giới thiệu di sản văn hóa.

Các định hướng chiến lược của Viện trong thời gian tới

Để tiếp tục cụ thể hóa hiệu quả Nghị quyết số 57-NQ/TW, Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên tập trung triển khai các nhiệm vụ trọng tâm:

Thứ nhất, hoàn thiện hạ tầng số và bảo mật dữ liệu: Nâng cấp hệ thống hạ tầng công nghệ thông tin, mở rộng kho dữ liệu số phục vụ nghiên cứu liên ngành vùng Trung Bộ và Tây Nguyên.

Thứ hai, phát triển nguồn nhân lực nghiên cứu chất lượng cao: Xây dựng cơ chế khuyến khích nghiên cứu viên trẻ làm chủ công nghệ số, phương pháp nghiên cứu định lượng nâng cao và các mô hình dự báo chính sách hiện đại.

Thứ ba, tăng cường kết nối mạng lưới tri thức vùng: Phối hợp chặt chẽ với các địa phương trong khu vực nhằm chia sẻ và khai thác hiệu quả cơ sở dữ liệu số phục vụ hoạch định chiến lược phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị không chỉ mở ra không gian phát triển mới cho các ngành khoa học công nghệ thực nghiệm, mà còn là đòn bẩy chiến lược để khoa học xã hội và nhân văn vươn lên khẳng định vị thế. Quyết tâm chuyển đổi số của Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên là minh chứng sinh động cho việc đưa Nghị quyết của Đảng vào cuộc sống, góp phần xây dựng luận cứ khoa học vững chắc, thúc đẩy sự phát triển nhanh và bền vững của vùng Trung Bộ và Tây Nguyên trong kỷ nguyên số./.